"Een jaar na de oorlog spelen de kinderen weer. Maar nu kijken ze vanaf hun schommels uit op de grote nieuwe begraafplaatsen die overal het dorpsbeeld bepalen." In mei 2000 bezocht War Child Ambassadeur Marco Borsato het War Child project in Kosovo. Enkele fragmenten uit zijn dagboek.
"Ten tijde van de oorlog kreeg iedereen een ontzettend triest beeld van Kosovo, maar nu in het voorjaar - precies een jaar na het tekenen van de vrede - valt me op hoe onwaarschijnlijk mooi dit groene berglandschap is. Van wegen kun je nauwelijks spreken. Het zijn paden met gaten. Je voelt je een milkshake als je na een paar uur in de auto op de plek van bestemming bent. De dorpjes die we doorkruisen bieden allemaal dezelfde aanblik. Wat een ellende hebben de mensen meegemaakt! De huizen zijn verwoest, afgebrand of zwart geblakerd. We zien met eigen ogen dat de wederopbouw in volle gang is. Maar wat is er nog veel te doen!"

Indrukken
"De eerste dagen van ons bezoek slaap ik nauwelijks. Het is moeilijk om alle indrukken te verwerken. Het is mijn eerste bezoek aan een oorlogsgebied. Eigenlijk zou ik voor War Child al eerder op pad zijn gegaan. Georgië en Tsjetsjenië stonden op het programma, maar de situatie daar was te gevaarlijk voor een bezoek. Je gaat niet zomaar even naar de frontlinie."

Ouders vertellen
"We bezoeken onder andere Pastasel, een dorpje met ruim negenhonderd inwoners. Er zijn 106 mensen vermoord, voornamelijk mannen. Ik besef plotseling wat dat betekent: vrijwel ieder kind mist een vader, oom of buurman. Tegenover het schooltje en de speeltuin is de begraafplaats. Daar, onder een met bloemen bedekte heuvel, liggen vaders begraven. Het War Child team komt wekelijks in het schooltje in Pastasel om met deze kinderen muziek te maken, te schilderen en te spelen. Ouders en leraren vertellen me dat het zoveel beter gaat met hun kinderen sinds de creatief therapeuten met ze werken. De kinderen worden minder agressief, slapen beter en beginnen ook op school betere resultaten te behalen."

Achterstand
"Het valt me op dat ik de leeftijden van de kinderen verkeerd inschat. Voortdurend schat ik ze op een jaartje of zeven à acht. En dan vertellen vrijwilligers van War Child me dat ze dertien of veertien zijn. Kinderen in dit land hebben een enorme achterstand. Dat stamt al van voor de oorlog. Ze zijn klein, matig gevoed en hebben zonder uitzondering slechte gebitten. In Peja bezoeken we een tuberculosehospitaal. Er verblijven kinderen met open TBC. Ik schrik. Verdient dit de naam ziekenhuis? Alles lekt en over de gang, die vol kuilen zit, kun je met geen fatsoen een bed verplaatsen. Voor de patiëntjes is ons bezoek een feest. Ze vreten ons bijna op!"

Toekomst
"War Child probeert kinderen te helpen bij het verwerken van de oorlog. Dat gebeurt op een heel verantwoorde pedagogische wijze. Je kunt niet zo maar in een kinderziel gaan zitten wroeten. Met rollenspellen, het uitbeelden van emoties, tekeningen en muziek wordt aan het zelfvertrouwen gewerkt. Ik maak mee hoe dat in zijn werk gaat. Een groepje jongens en meisjes beeldt een droom uit door een tekening te maken. Ze mogen hun favoriete dier tekenen en aangeven wat ze later willen worden. "Politieman", zegt een jochie naast me. Als ze een dier moeten uitbeelden komen veel kinderen niet verder dan een vogel of een koe. Waar het om gaat is dat kinderen nadenken over het heden en de toekomst, zodat ze niet gevangen blijven in het verleden. Zo leren ze hun oorlogservaringen een plekje te geven. Daarnaast is er ook veel lol. Het is prachtig om te zien hoe de kinderen genieten van de workshops en weer helemaal opleven."

Je kunt er over lezen en je kunt er naar kijken. Maar als je daar tussen staat, met je voeten in de klei, dan maakt het zoveel meer indruk op je!

Een bijzondere reis
Marco: “Het is moeilijk om je echt goed voor te bereiden. Ik had twee eerdere reizen naar oorlogsgebieden meegemaakt en wist al dat het moeilijk was om te beseffen wat je gaat zien. Je kunt er over lezen, je kunt geografisch onderzoeken waar je heen gaat en je leest over het conflict wat er is geweest. Dan weet je in theorie een beetje wat er speelt, maar het is onmogelijk je voor te bereiden op de emoties die een reis als deze bij je losmaakt. Wat ik wist was dat het een andere en zwaardere reis zou worden dan de vorige reizen. Ten eerste omdat Sierra Leone een heel arm land is. De mensen zijn per definitie anders dan de mensen die ik ontmoette in Kosovo en Ingoesjetië. Daar waren toch veel Westerse invloeden en was er sprake van bepaalde vormen van luxe voordat daar oorlog uitbrak. Hier is geen enkele vorm van luxe te vinden. En ten tweede: in deze oorlog zijn wel héél erg veel kinderen betrokken. Werkelijk betrokken bij de oorlog, bij het conflict. Het gaat dus niet alleen om kinderen die slachtoffer zijn geworden of familieleden hebben verloren. Je praat hier over kinderen die meegevochten hebben in de oorlog. Die slachtoffers hebben gemaakt. Deze kinderen zijn slachtoffer en dader tegelijk. Hierop je voorbereiden is bijna onmogelijk.

Geen taalprobleem
Het was aan alle kanten een hele aangrijpende reis voor mij. Ik heb zelf veel kinderen gesproken en heb kinderen zelf geïnterviewd. Ze spreken daar redelijk goed Engels wat betekende dat ik veel contact had met de mensen zelf. In eerdere reizen was ik toch afhankelijk van een tolk omdat je de taal niet machtig bent en zij geen buitenlandse talen spreken. Hier was dus wel sprake van beheersing van de Engelse taal. Dat schept meteen een band.

Snel verbetering
Weet je, hoe groot het probleem ook is, je ziet toch dat als kinderen eenmaal in dat War Child programma meedraaien er heel snel een verbetering optreedt, binnen enkele weken al. Al snel kunnen ze weer een beetje overweg met hun eigen emoties, krijgen alles een beetje op een rijtje. Het is echt enerverend om te zien hoe snel je al resultaat hebt. War Child is inmiddels een grote naam in Nederland, waar we heel blij mee zijn, maar we merken dat het voor sommige mensen nog steeds niet helemaal duidelijk is wat we precies doen.

Meer dan fysieke schade
De lichamelijke gevolgen van oorlogsgeweld zijn vaak duidelijk zichtbaar, doordat het kind lichamelijk gewond is geweest, bijvoorbeeld een hand of een arm mist en dus letterlijk littekens met zich meedraagt. Wat je echter niet meteen kunt zien maar minstens zo diep zit, is het psychische leed wat een kind door de gevolgen van het oorlogsgeweld geleden heeft. Maar als je verder kijkt dan de oppervlakte zie je kenmerken zoals teruggetrokkenheid of juist extreem hyperactief. Als je beter kijkt zie je de symptomen waarvan je weet dat een kind getraumatiseerd is.

Geen druppel op een gloeiende plaat
Dankzij creatieve therapieën, waarbij onder meer gebruik wordt gemaakt van drama, sport, spel, muziek en tekenen, leren kinderen omgaan met emoties. En ook de gevoelens van anderen beter begrijpen. Het bevordert begrip en respect voor anderen. Ik heb diverse projecten van War Child gezien en ben steeds dieper in de materie gaan zitten. En ik weet: dit is géén druppel op een gloeiende plaat. Er worden duizenden kinderen wekelijks, nee dagelijks geholpen door de dingen die wij in Nederland doen.

Vertrouwen winnen
Mabinthi bijvoorbeeld, zat in een workshop die in de laatste fase zat, ze hadden al een week of 13 samen gewerkt. Een van de dingen die ze deden was elkaar schminken. Dit klinkt misschien wellicht wat eenvoudig, maar voor deze kinderen is dat een hele grote stap. Om elkaar te kunnen schminken moet je elkaar vertrouwen, je moet je ogen dicht doen en erop vertrouwen dat de ander je geen pijn doet. Je zit dichtbij elkaar, ook dat kan heel confronterend zijn. Voor kinderen wier vertrouwen keer op keer is beschaamd is dat een enorme stap.

Elkaar’s gezicht beschilderen
Mabinthi mocht mij schminken. Het halve dorp stond om de kraal heen te kijken hoe zij de blanke man mocht beschilderen en dat was dus helemaal super.

Mabinthi is nog erg jong, heeft een lief koppie waarbij je duidelijk de littekens op haar schedel kan zien. Deze littekens komen van het kapmes wat haar hoofd een aantal keren heeft geraakt maar niet diep genoeg is gegaan om haar dodelijk te verwonden. Maar wel zo dat je de inkepingen in haar schedel ziet zitten. Bij elke penseelstreek die Mabinthi maakte, lag het hele dorp in een deuk, iedereen vond het reuze grappig. Je zag de ogen van Mabinthi glanzen, want zij was de persoon die ervoor zorgde dat haar hele dorp zo hard moest lachen. Dat gaf haar zóveel zelfvertrouwen. Ik mocht haar gezicht ook schilderen en dat was heel bijzonder om mee te maken.

Aangegrepen
Deze reis heeft me meer aangegrepen dan ik had verwacht. Dit is de eerste keer dat ik het kan vertellen zonder echt te moeten huilen. Het heeft een tijd geduurd voor ik alles op een rijtje kon zetten. Het contrast met het leven hier is zo groot, en bij thuiskomst werd ik meteen weer in een keurslijf gedrukt van belangrijke werkzaamheden die niet konden wachten, en die natuurlijk ook echt belangrijk zijn, maar schril afsteken tegen de problematiek die ik daar ben tegen gekomen. Ik merk dat ik er nog steeds ‘s avonds mee bezig ben. Ik heb veel contact met de mensen van War Child want ik heb vooral behoefte om te praten met hen die het ook meegemaakt hebben, die erbij waren. Dat Sierra Leone nog in mijn systeem zit, mag duidelijk zijn...